Güvenilir gıda, üretim sürecindeki denetimle belirleniyor
Güvenilir gıda, yalnızca görünüşüyle değil; üretim koşulları, izlenebilirlik, sertifikasyon ve etkin denetim mekanizmalarıyla değerlendiriliyor.
Kurtlu bir elma, ilaç kullanılmadan yetiştirildiğini; pembe bir domates ise atalık tohumdan üretildiğini tek başına göstermiyor. MGA Tarımsal Danışmanlık Kurucusu ve Ziraat Mühendisi Merve Gülistan Aydın, güvenilir gıda değerlendirmesinde ürünün görünüşünden çok üretim koşulları, izlenebilirlik ve denetim süreçlerinin dikkate alınması gerektiğini belirtiyor.
İklim değişikliği, su kaynakları üzerindeki baskı ve toprak kaybı tarımın geleceğini etkilerken, Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’nün 2025 raporuna göre sürdürülebilir olmayan arazi kullanımı nedeniyle dünya genelinde 1,6 milyar hektardan fazla alan bozulmuş durumda. Küresel tatlı su kullanımının yüzde 70’inden fazlasının tarımda gerçekleşmesi, kaynakların verimli kullanılmasını ve çevresel etkilerin azaltılmasını zorunlu kılıyor.
Türkiye’de ise Tarım ve Orman Bakanlığı’nın 2025 verileri, geçiş sürecindeki alanlar dışarıda bırakıldığında organik tarım alanlarının bir önceki yıla göre yüzde 6,3 gerilediğini ortaya koyuyor. Yaklaşık 37 bin çiftçinin organik tarımla uğraştığı belirtilirken, tüketicilerin üretim yöntemleri ve gıda güvenilirliği konusundaki soruları da önemini koruyor.
Ürünün görünüşü üretim yöntemini anlatmıyor
“Organik”, “doğal”, “köy ürünü” ve “atalık” gibi ifadeler tüketici tercihlerinde etkili olsa da ürünün nerede yetiştirildiği veya nasıl göründüğü, üretim sürecinin tamamını açıklamaya yetmiyor. Aydın’a göre bir gıdanın güvenilirliği, hangi yöntemlerle üretildiği ve bu sürecin ne ölçüde takip edilebildiği üzerinden değerlendirilmelidir.
Organik tarım; mevzuata uygun üretim, kayıt, kontrol ve sertifikasyon aşamalarına dayanıyor. Türkiye’de “organik”, “ekolojik” ve “biyolojik” ifadeleri aynı üretim sistemi kapsamında kullanılırken, “doğal”, “natürel”, “köy ürünü” ve “hakiki” gibi tanımlar tek başına organik üretim güvencesi sağlamıyor. Doğadan toplanan ürünler de gerekli koşulları karşılamaları halinde organik sertifikasyon kapsamına girebiliyor.
Bir elmanın üzerinde zararlı bulunması, hiç bitki koruma ürünü kullanılmadığını kanıtlamadığı gibi kusursuz görünümlü bir ürünün yoğun kimyasal uygulamalarla yetiştirildiğini de göstermiyor. Sonuç üzerinde uygulamanın zamanı, kullanılan etken madde, hedef zararlı, mücadele başarısı ve zararlıların direnç durumu gibi unsurlar etkili olabiliyor.
Domateslerdeki görünüm de benzer bir yanılgıya yol açabiliyor. İri ve pembe domateslere yönelik talep, bu özellikleri taşıyan yeni çeşitlerin geliştirilmesini teşvik edebiliyor. Bu nedenle eski çeşitleri andıran bir domatesin mutlaka yerel ya da halk arasında “atalık” olarak tanımlanan bir tohumdan üretildiği sonucuna varılamıyor.
İzlenebilirlik ve denetim güveni güçlendiriyor
Gıda güvenilirliğinde şeffaflık ve izlenebilirlik, tüketicinin ürüne duyduğu güvenin temel unsurları arasında yer alıyor. Küçük üreticiler arasında bilinçli tarım uygulamalarını benimseyen pek çok kişi bulunsa da “köy ürünü” ifadesi, üretim koşullarını tek başına ortaya koymuyor.
Organik tarımda kayıt, kontrol ve sertifikasyon sistemi üretimin belirli kurallar çerçevesinde yapılmasını sağlıyor. Sertifika ve etiket bilgileri, olası bir şikâyet durumunda üretim sürecinin incelenmesine ve ilgili kurumlara başvurulmasına yardımcı oluyor. Yetkilendirilmiş kontrol ve sertifikasyon kuruluşları da Tarım ve Orman Bakanlığının denetimine tabi bulunuyor.
Sertifikası olmayan ürünlerde de tüketicilerin genel mevzuattan doğan hakları bulunuyor. Bununla birlikte kayıtlı ve izlenebilir bir üretim zinciri, ürünün kaynağına ulaşılmasını ve yaşanan sorunların değerlendirilmesini kolaylaştırıyor. Güvenilir gıda yaklaşımında üreticinin sorumluluğu kadar denetim mekanizmalarının şeffaflığı ve etkinliği de belirleyici rol oynuyor.
Sürdürülebilir üretimde kaynakların korunması
Organik ve konvansiyonel tarım karşılaştırılırken yalnızca üretim miktarına değil, çevresel etkilere de bakılması gerekiyor. Aydın, bir üründe pestisit kalıntısı bulunmasının tek başına yasal sınırların aşıldığı veya ürünün mutlaka sağlıksız olduğu anlamına gelmediğini belirtiyor. Konvansiyonel tarımın mevcut gıda ihtiyacını karşılamada önemli bir yeri olduğunu ifade eden Aydın, güvenilir üretimin doğru uygulamalar ve etkin denetimle mümkün olduğunu vurguluyor.
Ruhsatlı bitki koruma ürünlerinin uygun bitkide, doğru dozda ve zamanda kullanılması, hasat öncesi bekleme sürelerine uyulması ve üretimin denetlenmesi bu sürecin temel koşulları arasında bulunuyor. Gereksiz veya kontrolsüz pestisit kullanımı, aşırı gübreleme ve yoğun girdi kullanımı ise toprağa, su kaynaklarına, faydalı organizmalara ve biyolojik çeşitliliğe zarar verebiliyor.
Hastalık ya da zararlı görüldüğünde ilk seçeneğin her zaman ilaçlama olmaması gerektiğini belirten Aydın, doğru teşhisin ardından kültürel önlemlerle birlikte biyolojik ve biyoteknik mücadele yöntemlerinin değerlendirilmesini öneriyor. Gerektiğinde uygun bitki koruma uygulamalarına başvurulması gerektiğini ifade eden Aydın, organik ve konvansiyonel tarımın birbirinin karşıtı olarak değil, insan sağlığı, toprak, su ve çevrenin uzun vadeli korunmasıyla birlikte ele alınması gerektiğine dikkat çekiyor.









